Qloballaşma, Modernləşmə və Qərb Təsiri

Qloballaşma dünyanın iqtisadi, siyasi, texnoloji və mədəni sahələrdə bir-birinə dərin tellərlə bağlanması prosesidir. Bu prosesdə insanlar, mallar, kapital, informasiya və ideyalar milli sərhədləri əvvəlki onilliklərə nəzərən çox daha asan və sürətlə keçir. Qloballaşma özlüyündə nə mütləq yaxşı, nə də mütləq pis bir fenomendir; onun yekun nəticələri bu prosesi hansı güc mərkəzlərinin idarə etməsindən, hansı institutlar vasitəsilə həyata keçirilməsindən və hansı beynəlxalq qaydalarla tənzimlənməsindən asılıdır. İqtisadiyyatı inkişaf etmiş güclü ölkələr və transmilli korporasiyalar qloballaşma imkanlarından maksimum mənfəət əldə etdiyi halda, inkişafmaqda olan və zəif ölkələr üçün bu proses həqiqi tərəqqi deyil, sadəcə asymmetrical (qeyri-bərabər) bir asılılıq forması ala bilər.

Bu mövzu Azərbaycan üçün xüsusilə böyük aktuallıq kəsb edir. Ölkəmiz həm strateji coğrafi mövqeyinə, həm də mürəkkəb tarixi keçmişinə görə fərqli mədəni, dini və siyasi sivilizasiyaların kəsişdiyi kritik bir regionda — Avrasiyanın mərkəzində yerləşir. Tarix boyu Türk, Rus, İslami və Qərb təsirləri Azərbaycan cəmiyyətinin, dününün və bu gününün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Buna görə də qloballaşma sualını sadəcə "qəbul edək, yoxsa tamamilə rədd edək" şəklində binar (ikiçeşidli) formada qoymaq politoloji və sosio-mədəni cəhətdən düzgün deyildir. Əsl vacib sual budur: Azərbaycan bu qlobal inteqrasiya prosesindən hansı şərtlərlə, hansı milli strategiya ilə və kimin maraqlarını prioritet tutaraq istifadə etməlidir?

Qloballaşma Nədir və Niyə Modernləşməyə Qarşı Qoyulur?

Qloballaşma bir ölkənin xarici dünyaya açılması, sərhədlərin keçiriciliyinin artması deməkdir. Modernləşmə isə cəmiyyətin elm, texnologiya, təhsil, sənaye, hüquq, institusional strukturlar və idarəetmə sahələrində daxilən müasirləşməsi prosesidir. Bu iki anlayış bir-birinə yaxın görünsə də, mahiyyətcə fərqli məfhumlardır. Qloballaşma daha çox beynəlxalq əlaqələr, açıq bazarlar, xarici investisiyalar, informasiya axını və mədəni mübadilə kimi xarici faktorlarla bağlıdır. Modernləşmə isə daxili keyfiyyət dəyişikliyidir: cəmiyyətin daha səmərəli idarə olunması, elmi tədqiqatların güclənməsi, texnologiyanın gündəlik hayatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi və vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının institusional səviyyədə qorunmasıdır.

Həqiqi modernləşmə bir xalqın qlobal elmi-texniki nailiyyətləri mənimsəməsi, tibbi və təhsil sistemini keyfiyyətcə yaxşılaşdırması, idarəetmədə meritokratiyanı bərqərar etməsi və bütün bunlarla yanaşı öz ana dilini, tarixi yaddaşını və milli mənəvi dəyərlərini qoruması deməkdir. Lakin qloballaşma bəzən yalnız texnoloji inkişafı deyil, xarici həyat tərzini, istehlak vərdişlərini və dominant mədəni modelləri də ölkəyə diktə edir. Problem də məhz burada yaranır: "müasir olmaq" adı altında xarici həyat tərzini kor-koranə təqlid etmək başqa məsələdir. Bu halda cəmiyyət öz köklərindən qopur, milli kimliyini itirir və özgə cəmiyyətlərin subyekti deyil, obyektinə çevrilir.

Məsələn, bir ölkədə yüksəksürətli internetin yayılması, rəqəmsal hökumət xidmətlərinin tətbiqi, modern tibbi avadanlıqların gətirilməsi modernləşmənin müsbət nümunələridir. Lakin eyni cəmiyyətdə gənclərin öz ana dilində danışmağı "köhnəlik" və ya "avamsızlıq" sayması, yerli musiqi və incəsənəti gerilik kimi qiymətləndirməsi və Qərb brendlərini mütləq həyat standardı kimi qəbul etməsi modernləşmə deyil, mədəni asılılıq və özünə-yadlaşmadır. Ona görə də modernləşməyə deyil, modernləşmənin Qərbləşmə (Westernization) ilə qarışdırılmasına qarşı çıxılmalıdır. Yaponiya (Meyci bərpası dövründən bəri), Cənubi Koreya və ya bəzi Skandinaviya ölkələrinin təcrübəsi aydın göstərir ki, güclü texnoloji inkişaf ilə özünəməxsus milli mədəniyyətin qorunması paralel şəkildə mümkündür və bir-birini istisna etmir.

İdeoloji Anlayışlar və Fikirlər: Qloballaşmaya Üç Əsas Yanaşma

Sosial və siyasi elmlərdə qloballaşma fenomeninə münasibətdə üç əsas ideoloji yanaşma mövcuddur. Birinci yanaşma — hiper-qlobalistlər və ya neoliberal baxış — qloballaşmanı tamamilə müsbət qiymətləndirir. Bu nəzəriyyəyə görə, açıq bazar iqtisadiyyatı, sərhədsiz beynəlxalq ticarət və texnoloji inteqrasiya bütün ölkələrə rifah və azadlıq gətirir. Bu yanaşmanın praqmatik tərəfi ondadır ki, qloballaşma həqiqətən də ölkələrə yeni investisiya imkanları açır, gənclərin xaricdə təhsil almasına, sahibkarların qlobal şəbəkələrə qoşulmasına və bilik transferinə zəmin yaradır.

İkinci yanaşma — skeptiklər və ya neo-marksist tənqidçilər — qloballaşmanı imperializmin və neokolonializmin modern forması hesab edirlər. Bu baxışa görə, Qərb dövlətləri və transmilliləşmiş böyük korporasiyalar qloballaşma adı altında inkişaf etməkdə olan ölkələrin resurslarını istismar edir, onların daxili bazarlarını ələ keçirir, siyasi və mədəni nəzarəti gücləndirirlər. Bu tənqid tamamilə əsassız deyildir; çünki Dünya Bankı, Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) və ya transmilli IT nəhəngləri kimi qurumlar zəif ölkələrin milli iqtisadiyyatlarına və informasiya məkanına birbaşa təsir etmək imkanına malikdirlər.

Üçüncü yanaşma isə transformasionist və ya balanslı yanaşmadır: modern dünyada qloballaşmadan tamamilə təcrid olunmaq mümkün deyil, lakin onu heç bir süzgəcdən keçirmədən şərtsiz qəbul etmək də intihardır. Dövlət xarici faydalı təcrübəni, elm və texnologiyanı mənimsəməli, eyni zamanda öz strateji sahələrini və milli maraqlarını qorumalıdır. Bu yanaşma real siyasi həyat üçün en uyğun yoldur. Çünki Şimali Koreya tipli tam təcrid olunma ölkəni texnoloji və iqtisadi çökməyə aparır. Lakin öz bazarını və mədəniyyətini müdafiəsiz şəkildə xarici axına açmaq da suverenliyin itirilməsilə nəticələnir.

Burada "mədəni imperializm" (Cultural Imperialism) anlayışını xüsusilə vurğulamaq lazımdır. Mədəni imperializm dominant bir cəmiyyətin öz dəyərlərini, həyat tərzini, dilini və istehlak vərdişlərini başqa cəmiyyətlərə diktə etməsidir. Bu proses hər zaman hərbi güclə baş vermir; əksinə, kino sənayesi (Hollivud), populyar musiqi, sosial media platformaları, reklamlar, beynəlxalq təhsil proqramları və rəqəmsal kontent vasitəsilə daha yumşaq ("soft power") və sezilməz şəkildə həyata keçirilir. Mədəni imperializmin ən böyük təhlükəsi odur ki, məruz qalan insan bunu məcburiyyət deyil, "müasirlik", "azadlıq" və ya "normal həyat standardı" kimi qəbul etməyə başlayır. Mədəni mübadilə (Cultural Exchange) isə bərabərhüquqludur: orada hər iki tərəf bir-birinin zənginliyindən bəhrələnir. Qloballaşmanın tənqidi xarici mədəniyyətlərlə əlaqələri kəsmək deyil, bu əlaqənin təktərəfli mədəni istilaya çevrilməsinin qarşısını almaqdır.

Əhali Rifahı, Sosial Ədalət və Qloballaşmanın İqtisadi Təsirləri

Əhali rifahı dedikdə insanın ləyaqətli yaşayış minimumuna, sabit iş yerinə, ədalətli gəlir bölgüsünə, keyfiyyətli səhiyyə və təhsil sisteminə, eləcə də sosial təhlükəsizlik mexanizmlərinə malik olması nəzərdə tutulur. İqtisadi rifah yalnız makroiqtisadi göstəricilərdə və ya ÜDM (Ümumi Daxili Məhsul) artımında görünən rəqəmlərdən ibarət deyildir; əsas məsələ yaratılan bu iqtisadi dəyərdən cəmiyyətin bütün təbəqələrinin, xüsusən sıravi vətəndaşların ədalətli pay almasıdır. Əgər iqtisadi artım yalnız dar bir elitanın və ya xarici investorların cibinə axırsa, bu, cəmiyyətdə sosial təbəqələşməni və narazılığı kəskinləşdirir.

Qloballaşmanın əhali rifahına təsiri ikitərəflidir. Müsbət tərəfdən, ölkəyə xarici investisiyaların gəlməsi yeni iş yerlərinin açılmasına, müasir idarəetmə standartlarının və innovativ texnologiyaların transferinə imkan yaradır. Xarici şirkətlərin fəaliyyəti yerli mütəxəssislərin peşəkarlığını artırır və ixrac imkanlarını genişləndirir. Lakin mənfi tərəfdən, qlobal rəqabətə tab gətirə bilməyən yerli istehsal sahələri sıradan çıxa bilsin, bu da işsizliyin artmasına yol açır. Eyni zamanda, yüksək ixtisaslı kadrların xaricə axını ("beyin axını") ölkənin insan kapitalını zəiflədir.

Tarixi nümunələr göstərir ki, beynəlxalq maliyyə institutlarının (məsələn, İMF-nin Struktur Düzəliş Proqramları) şərtlərinə kor-koranə əməl edilməsi çox vaxt sosial xərclərin (səhiyyə, təhsil, subsidiyalar) ixtisarına və yaşayış səviyyəsinin kəskin düşməsinə səbəb olmuşdur. Məsələn, 2011-ci ildə Yaxın Şərq və Şimali Afrikada baş verən Ərəb Baharı etirazlarının arxasında qlobal maliyyə böhranının təsiri ilə yüksələn ərzaq qiymətləri, yoxsulluq və sosial bərabərsizlik dayanırdı [1]. Bu faktlar aydın göstərir ki, qlobal iqtisadi konyuktura doğrudan doğruya sıravi vətəndaşın məişətinə və sosial sabitliyinə təsir edir.

Rifah məsələsi həm də resursların və qərarverici mexanizmlərin kimin əlində toplanması ilə sıx bağlıdır. Əgər bir ölkədə neft, qaz, torpaq, su resursları, eləcə də media və təhsil sektoru dar bir qrupun və ya monopoliyaların nəzarətindədirsə, qloballaşmanın gətirdiyi imkanlar bütün cəmiyyətə deyil, yalnız həmin güc mərkəzlərinə xidmət edəcəkdir.

Niyə Gücün Bir Mərkəzdə Cəmləşməsi Zərərlidir?

Gücün siyasi, iqtisadi, media və ya mədəni aləmdə tək bir mərkəzdə cəmləşməsi (monopolizasiya) cəmiyyətin inkişafı üçün ciddi təhlükədir. Qərarları verən azsaylı monopolist qrup bir müddət sonra öz dar korporativ maraqlarını bütün xalqın və dövlətin marağı kimi təqdim etməyə başlayır. Bu halda cəmiyyətin real ehtiyacları nəzərə alınmır, sosial mobillik dayanır və institutlara olan etimad tamamilə sarsılır. Etimadsızlıq isə cəmiyyətin daxildən parçalanmasına gətirib çıxarır.

Strateji sahələrin monopolistlərin və ya xarici güclərin elinə keçməsi ölkənin təhlükəsizliyini riskə atır. Məsələn, ərzaq və kənd təsərrüfatı sektoru xarici şirkətlərdən asılı hala düşərsə, qlobal böhran zamanı ölkə ərzaq qıtlığı ilə üzləşər. Media bir neçə holdings tərəfindən idarə olunarsa, cəmiyyətin obyektiv informasiya almaq hüququ elindən alınar. Təhsil və mədəniyyət siyasəti tamamilə xarici modellərə həvalə edilərsə, milli identikliyini itirmiş gənc nəsillər formalaşar.

Gücün mərkəzləşməsinin ən böyük mənfi fəsadlarından biri də cəmiyyətdə müxtəlifliyi (pluralizmi) məhv etməsidir. Müxtəliflik yalnız estetik və ya mənəvi dəyər deyil; o, cəmiyyətin böhranlara qarşı müqavimət göstərmək və adaptasiya olunmaq qabiliyyətidir. Bir sistemdə neçə çox fərqli fikir, müstəqil institut, şaxələndirilmiş iqtisadi sahə və rəngarəng mədəni ifadə varsa, həmin cəmiyyət şoklara bir o qədər davamlı olur. Tək bir ideologiyaya, tək bir media kanalına və ya tək bir xammal resursuna bağlı olan cəmiyyətlər esa ilk böhran anındaca çökməyə məhkumdur.

Qərb Həyat Tərzinin Gəlişi və Azərbaycanda Təsiri

SSRİ-nin süqutundan sonra müstəqillik qazanan Azərbaycan Qərb dünyası ilə iqtisadi, siyasi və mədəni əlaqələrini sürətlə genişləndirdi. Neft-qaz kontraktları, xarici kapitalın gelişi, QHT-lərin fəaliyyəti, beynəlxalq təhsil proqramları, turizm, peyk televiziyası və xüsusilə rəqəmsal media bu təsiri kütləviləşdirdi. Bakı kimi böyük şəhərlərdən başlayaraq cəmiyyətə Qərb üslublu geyim, əyləncə, istehlak mədəniyyəti və yeni kommunikasiya modelləri daxil oldu.

Bu təsirin şübhəsiz müsbət tərəfləri olmuşdur. Azərbaycan gəncliyi xarici dillərə yiyələnmiş, dünya elminə və texnologiyalarına çıxış əldə etmiş, fərdi təşəbbüskarlıq, peşəkar etika, vətəndaş cəmiyyəti və rəqabət mühiti kimi mütərəqqi anlayışlarla tanış olmuşdur. Lakin digər tərəfdən, Qərb populyar mədəniyyəti bəzən "yeganə mütərəqqi və doğru model" kimi təqdim edilmiş, yerli adət-ənənələr, ailə institutu, milli musiqi və dili köhnəlik qılığı altında sıxışdırılmağa çalışılmışdır. Bu isə bərabər Mədəni Mübadilə deyil, bir tərəfli Mədəni Təzyiq xarakteri daşıyır.

Bu məsələdə Azərbaycan cəmiyyətində üç əsas yanaşma müşahid olunur: 1. Qərbpərəst (radikal modernizm): Qərbləşməni inkişafın və azadlığın yeganə yolu hesab edir və yerli dəyərlərin dəyişməsini zəruri sayır. 2. Gelenekçi (mühafizəkar tənqid): Qərb dəyərlərini milli kimliyə, ailə modelinə və dini-mənəvi əsaslara təhdid kimi görür və xarici təsirləri rədd etməyə çağırır. 3. Sintezçi (balanslı mövqe): Qərbdən elmi, texnologiyanı, hüquqi və idarəetmə mexanizmlərini mənimsəmək, lakin milli kimliyi, dili və mənəvi dəyərləri qoruyub saxlamaq tarafdarıdır.

Azərbaycan tarixi-coğrafi baxımdan Türk, Rus, İslam və Avropa sivilizasiyalarının təmas nöqtəsində formalaşmış zəngin bir sintetik mədəniyyətə possessesdir. Buna görə də əsas məqsəd "Qərb yaxşıdır, yoxsa pisdir?" kimi bəsit mübahisələrdən çıxıb, milli maraqlarımıza cavab verən rasional elementləri seçmək, kor-koranə istehlakçılıqdan və mənəvi yadlaşmadan uzaq durmaqdır.

Azərbaycan Regionunda Qloballaşmaya Niyə Ehtiyatla Yanaşmaq Lazımdır?

Azərbaycanın yerləşdiyi Cənubi Qafqaz regionu böyük güclərin geostrateji maraqlarının toqquşduğu həssas bir zonadır. Belə bir regionda tamamilə qapanmaq və dünyadan təcrid olunmaq mümkün deyildir və bu, ölkəni zəiflədər. Əksinə, Azərbaycan dünyaya, beynəlxalq ticarətə və texnologiyaya açık olmalıdır. Lakin bu açıqlıq təslimçilik və ya şərtsiz qəbullanma şəklində olmamalıdır. Dövlət daxili istehsalı, milli dili, təhsilin keyfiyyətini və yerli media məkanını xarici ekspansiyadan qorumalıdır.

Ehtiyatlı davranmağın əsas səbəbi ondan ibarətdir ki, beynəlxalq münasibətlərdə xarici təsir hər zaman xoşniyyətli və bərabərhüquqlu olmur. Çox vaxt böyük dövlətlər öz iqtisadi və siyasi ekspansiyalarını "demokratiya", "insan hüquqları" və ya "müasirləşmə" adı altında masked edirlər. Bu, bütün xarici təşəbbüslərin pis olduğu anlamına gəlmir; lakin hər bir layihənin və ideoloji axının arxasında duran real maraqları görmək üçün yüksək tənqidi təfəkkür (critical thinking) tələb olunur.

Azərbaycanın xarici siyasi və mədəni strategiyası Çoxvektorlu Tarazlıq (Multivector balance) prinsipinə dayanmalıdır. Ölkə həm Qərb institutsional təcrübəsindən, həm Türk Dünyasının inteqrasiya imkanlarından, həm də qonşu regional güclərlə dinc yanaşı yaşama ilkələrindən istifadə etməlidir. Real müstəqillik tək bir güc mərkəzinə peyk olmaq deyil, müxtəlif istiqamətlərdə manevr qabiliyyətini və suverenliyini saxlamaqdır.

Monopoliya və Çeşidlilik: Mədəni Standartlaşma Riski

Monopoliya iqtisadi və ya mədəni mühitdə seçimlərin bir neçə subyektin əlində cəmləşməsidir. İqtisadi monopoliyada azad rəqabət pozulur, qiymətlər suni şəkildə qaldırılır və keyfiyyət düşür. Mədəni monopoliyada isə kütlələrə eyni filmlər, eyni musiqi janrları, eyni geyim üslubları və eyni düşüncə kalıbları diqtə edilir. Hər iki halda nəticə eynidir: fərdi azadlıq və seçim imkanları məhdudlaşır.

Nəzəri olaraq qloballaşma müxtəlif mədəniyyətlərin bir-birini zənginləşdirməsinə xidmət etməli idi. Lakin praktiki müstəvidə Hollivud kino sənayesi, transmilli musiqi leyblları və Silikon Vadisi IT platformaları (Meta, Google, TikTok və s.) vasitəsilə qlobal bir mədəni standartlaşma (McDonaldization) baş verir. Dünyanın müxtəlif bucaqlarında yaşayan gənclər eyni trendləri izləyir, eyni estetik standartlara uyğunlaşmağa çalışırlar.

Bu prosesin nəticəsində yerli mədəniyyətlər ya tamamilə sıxışdırılıb unudulur, ya də öz orijinal funksiyasını itirərək sadəcə turistlər üçün nümayiş etdirilən səthi bir "etnoqrafik dekorasiya"ya çevrilir. Sağlam cəmiyyət qlobal trendlərdən xəbərdar olan, lakin öz orijinal yerli mədəniyyətini, dilini və incəsənətini inkişaf etdirən cəmiyyətdir. Çeşidlilik bir ölkənin həm mənəvi, həm də strateji zənginliyidir.

Ərəb Baharı, Qloballaşma və Təcrid Olunma Riski

2011-ci ildə Yaxın Şərq və Şimali Afrikada alovlanan Ərəb Baharı etirazları qloballaşmanın, sosial mediyanın və daxili sosial-siyasi böhranların toqquşduğu ən bariz tarihi nümunələrdəndir. Bu hadisələri yalnız xarici qüvvələrin və ya qloballaşmanın qəsdi kimi izah etmək elmi baxımdan səhvdir. Etirazların kökündə onilliklər boyu yığılıb qalmış avtoritar idarəetmə, korrupsiya, yüksək gənclər işsizliyi, sosial ədalətsizlik və insan ləyaqətinin tapdanması dayanırdı [5][7].

Lakin qloballaşma faktoru burada katalizator rolunu oynadı. İnternet, peyk kanalları və sosial media platformaları (Facebook, Twitter) vətəndaşlara başqa ölkələrdəki həyat standardlarını görmək, daxili korrupsiyanı ifşat etmək və kütləvi şəkildə təşkilatlanmaq imkanı verdi [5]. Eyni zamanda, 2008-ci il qlobal maliyyə krizisinin nəticəsi olaraq ərzaq qiymətlərinin kəskin artması sosial patlamanı qaçılmaz etdi [1].

Bu təcrübədən çıxarılan əsas dərs odur ki, qloballaşmanın fəsadlarından qorunmaq üçün dünyadan təcrid olunmaq həll yolu deyildir. Təcrid olunmaq ölkəni xarici ideoloji axınlardan qoruya bilsə də, onu texnoloji geriliyə, iqtisadi durğunluğa və informasiya qapanmasına məhkum edir. Ərəb Baharı göstərdi ki, ən böyük təhlükə daxili ədalətsizlik və islahatların ləngiməsidir [9]. Sosial media və qlobal axınlar prosesləri tətikləyə bilər, amma daxili bünyəsi sağlam, korrupsiyasız və vətəndaşına rifah təmin edən dövlətlər bu kimi dış şoklara qarşı çox daha müqavimətli olur.

Qərb Monopoliyası Nə Deməkdir?

Qərb monopoliyası dedikdə, II Dünya Müharibəsindən sonra formalaşmış və Soyuq Müharibədən sonra mütləqləşmiş qlobal iqtisadi, maliyyə, texnoloji və informasiya sistemlərində Qərb dövlətlərinin (əsasən ABŞ və Qərbi Avropa) və onların korporasiyalarının dominant mövqeyi nəzərdə tutulur. Bu, Qərbdəki hər şeyin pis olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, müasir elm, tibb, insan hüquqları konsepti, universiteti və hüquq üstünlüyü ideyaları Qərb sivilizasiyasının bəşəriyyətə mütərəqqi töhfələridir.

Problem bu üstünlüyün bərabərhüquqlu tərəfdaşlığa değil, geosiyasi nəzarət və monopoliyaya çevrilməsindədir. Qlobal media resursları hadisələri öz maraqlarına uyğun işıqlandırır, beynəlxalq maliyyə qurumları inkişaf etməkdə olan ölkələrə siyasi şərtlər qoyur, rəqəmsal platformalar isə informasiya axınını öz alqoritmləri ilə manipulyasiya edirlər. Nəticədə inkişaf etməkdə olan ölkələr texnologiya istehsalçısı deyil, sadəcə passiv istehlakçı və xammal tədarükçüsü rolunda qalmağa məcbur edilirlər.

Qərb monopoliyasına cavab kimi Qərblə bütün körpüləri yandırmaq absurd olardı. Doğru strategiya — milli texnoloji bazanı formalaşdırmaq, rəqəmsal suverenliyi (data suverenliyi) təmin etmək, təhsilin keyfiyyətini yüksəltmək, yerli media və akademik kontent istehsalını gücləndirməkdir. Bir ölkə öz daxili resurslarına nə qədər çox söykənərsə, dış monopoliyaların təzyiqinə bir o qədər az məruz qalar.

Qərb Mədəni İstilasının Qarşısı Alınmazsa Dünyanı Hansı Təhlükələr Gözləyir?

Əgər qlobal mədəni təsir və təktərəfli Qərb ekspansiyası tənqidi süzgəcdən keçirilmədən, limitsiz şəkildə qəbul edilərsə, yaxın gələcəkdə qlobal miqyasda aşağıdakı ciddi risklər ortaya çıxacaqdır:

• Milli Kimliklərin və Orijinallığın Əriməsi: Yerli dillərin, unikal adət-ənənələrin və etnik incəsənətin unudularaq tarixin arxivinə qovuşması.
• Dil Deplikasiyası: Ana dillərinin elastikliyini itirməsi, gənclərin öz fikir və hisslərini ifadə etmək üçün xarici terminlərdən asılı hale gəlməsi.
• Tarixi Yaddaşın Pozulması: Yeni nəsillərin öz milli tarixlərinə utanc və ya gerilik kimi baxması, başqa xalqların qəhrəmanlarını və tarixini mənimsəməsi.
• Unifikasiya olunmuş İstehlakçı Cəmiyyəti: Dünyanın hər yerində eyni brendləri geyinən, eyni kütləvi qidaları yeyən və eyni şablon düşüncəyə malik birtipli kütlələrin yetişməsi.
• İntellektual və Mədəni Monokultura: Müxtəlif sivilizasiyaların təklif edə biləcəyi alternativ həyat filosofiyalarının və sosial-iqtisadi modellərin sıradan çıxması.

Ən böyük mənəvi təhlükə odur ki, kütlələr tamamilə azad seçim etdiklərini zənn etdikləri halda, əslində qlobal rəqəmsal alqoritmlər və media holdinqləri tərəfindən idarə olunan düşüncə çərçivəsində hareket edirlər. Bu mədəni assimilasiya zorla deyil, könüllü və rahatlıq içində baş verir.

Qloballaşma və modernləşmə dayandırılması mümkün olmayan obyekti və tarixi proseslərdir. Lakin bu proseslər avtomatik olaraq milli özünəməxsusluğun itirilməsi anlamına gəlməməlidir. Azərbaycan üçün ən doğru yol dünyadan təcrid olunmaq deyil, milli maraqlara söykənən şüurlu və seçici inteqrasiyadır. Ölkə elm, texnologiya, təhsil və beynəlxalq iqtisadiyyat üçün dünyaya sonadək açık olmalı, eyni zamanda daxildə milli dilini, tarixi yaddaşını, mədəni irsini və iqtisadi suverenliyini qətiyyətlə müdafiə etməlidir. Qərbdən və dünyadan öyrənmək zəruridir, lakin başqasının surətinə çevrilmədən öz orijinal kimliyini qoruyub saxlamaq əsas hədəf olmalıdır.